Section outline

      • करण–अकरण परिवर्तन भनेको कुनै कार्य भएको, गराइएको वा सम्पन्न भएको अवस्था (करण) लाई नभएको, नगरिएको वा सम्पन्न नभएको अवस्था (अकरण) मा, अथवा अकरणलाई करणमा परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया हो। यस प्रकारको वाक्यान्तरणमा वाक्यको मूल विषय उही रहने भए पनि क्रियाको सकारात्मक वा नकारात्मक रूप परिवर्तन गरिन्छ।

        करण

        जुन वाक्यले कुनै कार्य भएको, गरिएको वा सम्पन्न भएको जनाउँछ, त्यसलाई करण वाक्य भनिन्छ।

        उदाहरण:

        • रामले गृहकार्य गर्यो।
        • विद्यार्थीहरूले परीक्षा दिए।
        • सीताले पुस्तक पढी।

        अकरण

        जुन वाक्यले कुनै कार्य नभएको, नगरिएको वा सम्पन्न नभएको जनाउँछ, त्यसलाई अकरण वाक्य भनिन्छ।

        उदाहरण:

        • रामले गृहकार्य गरेन।
        • विद्यार्थीहरूले परीक्षा दिएनन्।
        • सीताले पुस्तक पढिन।

        करणबाट अकरण

        • उसले खाना खायो। → उसले खाना खाएन।
        • शिक्षकले पाठ पढाउनुभयो। → शिक्षकले पाठ पढाउनुभएन।

        अकरणबाट करण

        • बालकले खेल खेलेन। → बालकले खेल खेल्यो।
        • मैले पत्र लेखिनँ। → मैले पत्र लेखेँ।
  • यस एकाइमा २५० देखि ३०० शब्दसम्मको गद्यांश अध्ययन गरी त्यसमा आधारित प्रश्नहरूको उत्तर लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। गद्यांशबाट तथ्यपरक, निष्कर्षात्मक, अनुमानात्मक तथा सन्दर्भबोधक प्रश्नहरूको उत्तर दिनुका साथै दिइएका शब्द वा पदावलीको अर्थ लेख्न सक्नुपर्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको पढाइ बोध, विश्लेषण क्षमता, तर्कशक्ति तथा शब्दभण्डार विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • गद्यांशको मुख्य भाव बुझ्न सक्ने।
    • तथ्यपरक, निष्कर्षात्मक र अनुमानात्मक प्रश्नहरूको उत्तर दिन सक्ने।
    • सन्दर्भअनुसार शब्द तथा पदावलीको अर्थ पहिचान गर्न सक्ने।
    • गद्यांशको सन्देश र आशय विश्लेषण गर्न सक्ने।
  • यस एकाइमा १३० देखि १५० शब्दसम्मको गद्यांश पढेर त्यसका मुख्य विचारहरू पहिचान गरी बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्ने अभ्यास गराइनेछ। गद्यांशका महत्वपूर्ण तथ्य, विचार तथा सन्देशलाई संक्षिप्त र स्पष्ट रूपमा बुँदाहरूमा लेख्न सक्नुपर्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको पढाइ बोध, विश्लेषण क्षमता तथा सारांश प्रस्तुत गर्ने सीपको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • गद्यांशका मुख्य विचारहरू पहिचान गर्न सक्ने।
    • आवश्यक र महत्वपूर्ण जानकारी छनोट गर्न सक्ने।
    • विचारहरूलाई संक्षिप्त र क्रमबद्ध रूपमा बुँदागत प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • गद्यांशको मूल भावलाई छोटकरीमा व्यक्त गर्न सक्ने।
  • यस एकाइमा १३० देखि १५० शब्दसम्मको अनुच्छेद पढेर त्यसको मुख्य भाव, विचार तथा सन्देशलाई कायम राखी संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गर्ने अभ्यास गराइनेछ। सङ्क्षेपीकरण गर्दा अनावश्यक विवरण हटाई मूल विषयवस्तुलाई स्पष्ट, सरल र व्यवस्थित रूपमा लेख्न सक्नुपर्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको विश्लेषणात्मक सोच, भाषिक दक्षता तथा सार प्रस्तुत गर्ने क्षमताको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • अनुच्छेदको मुख्य भाव र उद्देश्य पहिचान गर्न सक्ने।
    • आवश्यक र अनावश्यक जानकारी छुट्याउन सक्ने।
    • मूल आशय नबिगारी संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • स्पष्ट, शुद्ध र प्रभावकारी सङ्क्षेपीकरण लेख्न सक्ने।
  • यस एकाइमा आत्मपरक वा वस्तुपरक प्रकृतिका दुई शीर्षकमध्ये कुनै एक शीर्षक छनोट गरी २५० देखि ३०० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। निबन्ध लेखनमा विषयवस्तुको स्पष्ट प्रस्तुति, विचारको क्रमबद्ध विकास, भाषाको शुद्ध प्रयोग तथा प्रभावकारी निष्कर्षमा विशेष ध्यान दिइन्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको सिर्जनात्मकता, अभिव्यक्ति क्षमता तथा लेखन कौशलको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • दिइएको विषयमा सान्दर्भिक विचारहरू प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • निबन्धलाई भूमिका, मुख्य भाग र निष्कर्षमा व्यवस्थित गर्न सक्ने।
    • शुद्ध, सरल र प्रभावकारी भाषा प्रयोग गर्न सक्ने।
    • आत्मपरक तथा वस्तुपरक विषयमा सृजनात्मक र तार्किक रूपमा लेख्न सक्ने।
  • यस एकाइमा दिइएका दुई शीर्षकमध्ये कुनै एक शीर्षक छनोट गरी १३० देखि १५० शब्दसम्मको अनुच्छेद लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। अनुच्छेद लेखनमा विषयवस्तुको स्पष्ट प्रस्तुति, विचारको एकरूपता, सान्दर्भिकता तथा भाषिक शुद्धतामा विशेष ध्यान दिइन्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको विचार अभिव्यक्ति, लेखन सीप तथा भाषिक दक्षताको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • दिइएको विषयमा सान्दर्भिक अनुच्छेद लेख्न सक्ने।
    • विचारहरूलाई क्रमबद्ध र एकीकृत रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • शुद्ध, सरल र प्रभावकारी भाषा प्रयोग गर्न सक्ने।
    • अनुच्छेदको मुख्य भावलाई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने।
  • यस एकाइमा घरायसी तथा कार्यालयीय पत्र लेखन सम्बन्धी दुई प्रश्नमध्ये कुनै एकको उत्तर लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। पत्र लेखनमा उपयुक्त ढाँचा, विषयवस्तुको स्पष्टता, शिष्ट भाषा तथा प्रभावकारी प्रस्तुतीकरणमा विशेष ध्यान दिइन्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको औपचारिक तथा अनौपचारिक लिखित सञ्चार सीपको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • घरायसी र कार्यालयीय पत्रको ढाँचा पहिचान गर्न सक्ने।
    • उद्देश्यअनुसार उपयुक्त पत्र लेख्न सक्ने।
    • शिष्ट, स्पष्ट र प्रभावकारी भाषा प्रयोग गर्न सक्ने।
    • पत्रका आवश्यक अङ्गहरू सही रूपमा समावेश गर्न सक्ने।
  • यस एकाइमा समसामयिक विषयहरू जस्तै घटना, समारोह वा शैक्षिक/सांस्कृतिक भ्रमणका आधारमा १८० देखि २०० शब्दसम्मको प्रतिवेदन लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। प्रतिवेदन लेखनमा तथ्यपरक जानकारी, घटनाको क्रमबद्ध प्रस्तुति, स्पष्ट भाषा र औपचारिक शैली प्रयोगमा विशेष ध्यान दिइन्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको अवलोकन क्षमता, विश्लेषणात्मक सोच तथा औपचारिक लेखन कौशलको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • घटना वा कार्यक्रमको जानकारी तथ्यपरक रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • घटनालाई समयक्रम अनुसार व्यवस्थित रूपमा लेख्न सक्ने।
    • औपचारिक र शुद्ध भाषामा प्रतिवेदन तयार गर्न सक्ने।
    • मुख्य तथ्य र निष्कर्षलाई स्पष्ट रूपमा समेट्न सक्ने।
  • यस एकाइमा वक्तृता (Speech) तथा वादविवाद (Debate) सम्बन्धी छुट्टाछुट्टै दुई प्रश्नमध्ये कुनै एकको उत्तर लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। वक्तृता लेखनमा कुनै विषयमा विचारहरू क्रमबद्ध, प्रभावकारी र श्रोता/पाठकलाई आकर्षित गर्ने शैलीमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ भने वादविवाद लेखनमा पक्ष र विपक्षका तर्कहरू स्पष्ट, तार्किक र सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने हुन्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको अभिव्यक्ति क्षमता, तार्किक सोच तथा सार्वजनिक प्रस्तुतिकरण कौशलको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • दिइएको विषयमा प्रभावकारी वक्तृता लेख्न सक्ने।
    • पक्ष र विपक्षका तर्कहरू स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • विचारहरूलाई तार्किक र क्रमबद्ध रूपमा व्यक्त गर्न सक्ने।
    • शुद्ध, प्रभावकारी र आत्मविश्वासी भाषामा लेख्न सक्ने।
  • यस एकाइमा दिइएका शीर्षकमध्ये कुनै एक शीर्षकमा आधारित भई मनोवाद (Monologue) लेख्ने अभ्यास गराइनेछ। मनोवाद लेखनमा कुनै पात्रले आफ्नो भावना, विचार, अनुभव वा आन्तरिक द्वन्द्वलाई एकल संवादको रूपमा व्यक्त गर्दछ। यसमा भावनात्मक अभिव्यक्ति, विचारको स्पष्टता र परिस्थितिअनुसार उपयुक्त भाषा प्रयोगमा विशेष ध्यान दिइन्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको सिर्जनात्मक लेखन क्षमता, भावनात्मक अभिव्यक्ति तथा कल्पनाशीलताको विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • दिइएको विषयमा मनोवादात्मक शैलीमा लेख्न सक्ने।
    • पात्रका भावना र विचारलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • सिर्जनात्मक र भावनात्मक भाषा प्रयोग गर्न सक्ने।
    • मनोवादको संरचना र उद्देश्य बुझ्न सक्ने।
  • यस एकाइमा कुनै सारगर्भित उद्धरण (उखान, भनाइ वा प्रसिद्ध वाक्य) दिई त्यसको भाव विस्तार गर्न लगाइनेछ। भाव विस्तार गर्दा उक्त उद्धरणको मूल अर्थलाई स्पष्ट पार्दै त्यसको सान्दर्भिकता, व्याख्या र जीवनोपयोगी पक्षलाई विस्तारपूर्वक प्रस्तुत गर्नुपर्छ। यस अभ्यासले विद्यार्थीको व्याख्यात्मक क्षमता, विश्लेषणात्मक सोच तथा विचार अभिव्यक्तिको सीप विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

    सिकाइ उपलब्धि:

    • दिइएको उद्धरणको अर्थ बुझ्न सक्ने।
    • उद्धरणको भावलाई विस्तार गरी स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने।
    • जीवनका सन्दर्भसँग जोडेर व्याख्या गर्न सक्ने।
    • शुद्ध र प्रभावकारी भाषामा विचार व्यक्त गर्न सक्ने।